Πέμπτη, 10 Νοεμβρίου 2011

Με αφορμή την επέτειο γέννησης μιας Γυναίκας, μιας Επιστήμονος, ενός Προτύπου


Του Κωνσταντίνου Α. Ζώκου⃰

Το ερέθισμα
Το όνομά της προκαλούσε δέος σε όλους όσοι, από μαθητές, είχαμε τη διάθεση να ασχοληθούμε με τις Φυσικές Επιστήμες. Ήταν Γυναίκα, ήταν Επιστήμονας, είχε κοινωνική προσφορά και μάλιστα στη δυσκολότερη περίοδο που θα μπορούσε να υπάρξει για την ανθρωπότητα. Ακόμη και μόνο από τον τρόπο εργασίας της θα μπορούσε να αποτελεί πρότυπο για όλους τους Σπουδαστές, τους Δασκάλους, τους Επιστήμονες.
Αργότερα, πολλοί από εμάς που αποφασίσαμε να θεραπεύουμε την πιο ευαίσθητη περιοχή της κοινωνικής μας συγκρότησης, την Εκπαίδευση, την ξανασυναντήσαμε ως Δασκάλα, μέσα από τις σημειώσεις του 1907, της Isabelle Chavannes. Μέσα από αυτές γνωρίσαμε μια καταπληκτική Δασκάλα Φυσικών Επιστημών και μάλιστα σε μια περίοδο που ο ρόλος αυτός ήταν ακόμη άγνωστος.
Ως πραγματική Δασκάλα Φυσικών Επιστημών, χρησιμοποίησε το Εργαστήριο των Φυσικών Επιστημών και το Πείραμα για να συμβάλλει στην γνωστική ολοκλήρωση των παιδιών των φίλων της, κάτι που ακόμη και σήμερα, το 2011, αποτελεί  ζητούμενο για την ελληνική εκπαίδευση. Για όλους εμάς που παλεύουμε για να συμβάλουμε στους μετασχηματισμούς των νέων, και γιατί όχι και των μεγαλύτερων σε ηλικία, μελών της κοινωνία μας, μπορεί να αποτελεί και για αυτό το λόγο πρότυπο. Ας τη θυμηθούμε λοιπόν!

Η Γυναίκα Επιστήμονας
Ήταν 7 Νοεμβρίου, όπως σήμερα που γράφονται αυτές οι γραμμές, του 1867 όταν στη Βαρσοβία γεννήθηκε η κόρη ενός Δασκάλου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης: Η Maria Sklodowska.
Έλαβε γενική μόρφωση σε τοπικά σχολεία και ορισμένα στοιχεία επιστημονικής εκπαίδευσης από τον ίδιο τον πατέρα της. Ενεπλάκη σε μια επαναστατική οργάνωση σπουδαστών και θεωρήθηκε φρόνιμο να εγκαταλείψει την Βαρσοβία, η οποία τότε ήταν υπό την κυριαρχία της Ρωσίας και να καταφύγει στην Κρακοβία, που εκείνη την περίοδο ανήκε στην Αυστρία.
Το 1891, πήγε στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές της στη Σορβόννη, από όπου έλαβε την άδεια διδασκαλίας στις Φυσικές και Μαθηματικές Επιστήμες. Το 1894 συνάντησε τον Pierre Curie, έναν ήσυχο και μοναχικό χημικό, καθηγητή στη τμήμα Φυσικής και την επόμενη χρονιά η Maria Sklodowska γίνεται πλέον Marie Curie!
Παρά το γεγονός ότι αποκτά αμέσως το πρώτο της παιδί, η Curie ήταν αποφασισμένη να συνεχίσει την έρευνά της και επέλεξε να ασχοληθεί με ένα νέο-τότε-και συναρπαστικό αντικείμενο: τη ραδιενέργεια. Οι ακτίνες Χ, είχαν μόλις ανακαλυφθεί και το γεγονός αυτό προκάλεσε ενθουσιασμό στους επιστημονικούς κύκλους. Ήταν η πρώτη φορά που μπορούσε ο άνθρωπος να δει τα οστά μέσα στο ανθρώπινο σώμα. Την επόμενη χρονιά ο Becquerel ανακάλυψε τυχαία ότι οι φωτογραφικές πλάκες επηρεάζονται από τα ισότοπα του ουρανίου, τα οποία εξέπεμπαν ένα παράξενο φως. Η Curie είναι αυτή που ανέλαβε να λύσει το μυστήριο!
Με σκληρή και επίπονη εργασία, με υπομονή παρά τις πρόσκαιρες απογοητεύσεις, ερεύνησε το φαινόμενο αφού επινόησε τεχνικές με τη χρήση ηλεκτρισμού, στην αρχή μόνη της και λίγο αργότερα με την στήριξη του συζύγου της. Μέσα σε λίγους μήνες είχαν ανακαλύψει το πρώτο τους στοιχείο, το Πολώνιο, με τίμημα την ίδια τους την υγεία, αφού εξαιτίας της έκθεσής τους σε ραδιενεργά υλικά αρρώστησαν και οι δυο χωρίς να το καταλάβουν.
Στη συνέχεια η Curie οδηγήθηκε να αντιληφθεί το λόγο για τον οποίο κάποια υλικά ήταν ραδιενεργά. Σε μια εποχή που ήταν ασύλληπτο να συζητήσει κανείς για ενέργεια που δεν είχε σχέση με τη παραδοσιακή χημεία, το φως και τη θερμότητα, η Curie θα γράψει: «Τα πειράματά μου απέδειξαν ότι η ακτινοβολία των ισοτόπων του ουρανίου … αποτελεί ατομική ιδιότητα του στοιχείου του ουράνιου», θα αποκαλύψει στην ανθρωπότητα την αέναη φυσική ενεργειακή μηχανή που βρίσκεται στο άτομο και φυσικά, άνοιξε το δρόμο για την αμφισβήτηση και ανατροπή της παραδοσιακής-τότε-Φυσικής.
Όταν συμβαίνουν όλα αυτά η Curie δεν έχει επίσημη εργασία, ούτε διδακτορικό, ούτε χρήματα. Αλλά εργάζεται με αφοσίωση και το 1899 απομονώνει, με τον Pierre, το ράδιο. Μαζί με το νέο στοιχείο αποκτά και κανονικό εργαστήριο και κανονικό μισθό και φήμη.
Το 1903 της απονέμεται, μαζί με το σύζυγό της Pierre Curie και τον Henri Becquerel, το Nobel Φυσικής και το 1911 το Nobel Χημείας, σε αναγνώριση του έργου της επάνω στη ραδιενέργεια.
Υπήρξε συγγραφέας πολλών δημοσιεύσεων σε επιστημονικά περιοδικά και συγγραφέας των «Recherches sur les Substances Radioactives» (1904), «L'Isotopie et les Éléments Isotopes» και του κλασικού «Traité' de Radioactivité» (1910).
Το 1906, τρία χρόνια μετά το βραβείο Nobel, ο Pierre Curie σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα και αυτό οδηγεί τη Mme Curie, όπως ήταν φυσικό, να καταρρεύσει, καθώς ήταν αχώριστοι. Έγινε η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια, όταν ανέλαβε τη θέση του συζύγου της ως καθηγήτρια Γενικής Φυσικής στη σχολή  των Επιστημών.
Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο οποίος θα αναστατώσει την έρευνά της, εστίασε την προσοχή της και τις προσπάθειές της στην οργάνωση παροχής ακτινολογικών υπηρεσιών, με την αποστολή ειδικών ασθενοφόρων στο μέτωπο για να φροντίζουν άμεσα τους τραυματίες. Η ακτινολογικής της μονάδα πραγματοποίησε πάνω από ένα εκατομμύριο εξετάσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Η Mme Curie πέθανε στην περιοχή Savoy, στη Γαλλία, μετά από σύντομη περίοδο στο κρεβάτι. Ήταν 4 Ιουλίου του 1934. Οι τελευταίες της λέξεις, που ψέλλισε στο παραλήρημά της, δεν ήταν άλλες από το ράδιο και το πολώνιο.

Η Ευχή
Αφιερώνεται σε όλους τους μαθητές, σπουδαστές, Δασκάλους, αλλά και σε κάθε ευαισθητοποιημένο συντοπίτη που δεν θέλει να αφεθεί να χαθεί στον ορυμαγδό της δήθεν πληροφορίας που τα λεγόμενα μέσα ενημέρωσης διαχέουν.
Μια Γυναίκα που κατάφερε ένα άθλο, σε μια περίοδο που ο ρόλος της γυναίκας δεν ήταν τίποτε περισσότερο από το να είναι στήριγμα του άνδρα συζύγου ή αδελφού.
Μια Γυναίκα που έσπασε όλα τα ταμπού του πανεπιστημιακού κατεστημένου, που παραλίγο να χάσει το δεύτερο Nobel, αυτό της Χημείας, επειδή η φιλία που είχε αναπτύξει με κάποιον άλλο επιστήμονα αντιμετωπίστηκε ως τεράστιο σκάνδαλο.
Μια Γυναίκα που χωρίς καμιά κατοχύρωση θέσης και χωρίς χρήματα, εργαζόταν σκληρά, με αφοσίωση στο έργο και πίστη για το τελικό αποτέλεσμα, αξίζει για ένα μόνο:
Να αποτελεί πρότυπο, όχι μόνο για τους Επιστήμονες, όχι μόνο για τους Δασκάλους, αλλά και το κάθε μέλος της κοινότητάς μας.
 Ίσως τέτοια πρότυπα μας οδηγήσουν, ως κοινωνία, σε δρόμους μακριά από αυτούς που μας σέρνουν στην κρίση, στην αποδυνάμωση των σχέσεων, στην κοινωνική διάλυση.
Είθε!

⃰ Ο Κωνσταντίνος Α. Ζώκος, είναι Δάσκαλος Φυσικής, Υπεύθυνος του Εργαστηριακού Κέντρου Φυσικών Επιστημών (ΕΚΦΕ) του νομού Ημαθίας.